Niektóre kłopoty rozwijają się stopniowo i przez długi okres czasu mogą pozostawać niezauważone przez osobę, której dotyczą, a także jej otoczenie. Na start określone zachowanie może pojawiać się wyłącznie w wybranych sytuacjach, np w trakcie spotkań towarzyskich, w czasie stresu albo jako sposób na oderwanie się od codziennych zadań. Z w pewnych sytuacjach może natomiast zacząć zajmować więcej sugestie i wpływać na rytm dnia.

Uzależnienia nie dotyczą jedynie jednej konkretnej substancji czy aktywności. Mogą mieć różne podłoże i przebieg, dlatego przy ocenie problemu znaczenie ma nie tylko to, jak często dane zachowanie występuje, lecz także jakie miejsce zajmuje w życiu. Ważnym sygnałem bywa sytuacja, w której osoba podejmuje próby ograniczenia zachowania, ale po pewnym czasie wraca do wcześniejszego schematu. Warto także zwrócić uwagę na sytuacje, gdy określona czynność zaczyna być traktowana jako główny sposób radzenia sobie ze zdenerwowaniem, napięciem, samotnością albo innymi trudnymi stanami emocjonalnymi.

W praktyce walka z uzależnieniem na prawdę często wiąże się z obowiązkiem zmiany kilku elementów zwyczajnego funkcjonowania równocześnie. Samo unikanie określonej substancji lub zachowania nie za każdym razem rozwiązuje wszystkie trudności, zwłaszcza jeśli uprzednio pełniło ono konkretną funkcję. O ile na przykład służyło rozładowywaniu napięcia po konflikcie albo pozwalało na tymczasowe odcięcie się od problemów, podobne sytuacje mogą wciąż wywoływać silną potrzebę powrotu do dawnego sposobu działania. Dlatego istotne jest obserwowanie własnych reakcji i zauważanie powtarzających się okoliczności. Pomocne może być zwracanie uwagi na porę dnia, miejsce, osoby obecne w danej sytuacji oraz emocje pojawiające się przed impulsem. Nie znaczy to, że samo rozpoznanie takich współzależności wystarczy do rozwiązania problemu. Umożliwia jednakże dokładniej określić momenty, w których utrzymanie zmiany staje się w szczególności trudne. W współzależności od rodzaju uzależnienia potrzebne mogą być także różnorakie formy profesjonalnej pomocy, ponieważ inne zagrożenia i ograniczenia występują przy poszczególnych substancjach oraz zachowaniach.

Zastanawiając się nad tym, jak pokonać uzależnienie, trzeba brać pod uwagę też wcześniejsze doświadczenia. Próba, która zakończyła się powrotem do dawnego schematu, może dostarczyć informacji o tym, czego zabrakło lub jakie okoliczności okazały się zbyt skomplikowane. Zdarza się, że kłopotem jest brak przygotowania na sytuacje stresowe, innym razem zbyt szybkie wprowadzanie wielu zmian naraz. Znaczenie mogą mieć również relacje z osobami, z którymi uprzednio powiązane było określone zachowanie. W takich ustaleniach niezbędne może być ustalenie nowych zasad kontaktu albo ograniczenie sytuacji, które sprzyjają powrotowi do nałogu. Nie zawsze jest to łatwe, zwłaszcza gdy uzależnienie przez długi okres czasu było częścią życia towarzyskiego lub rodzinnego. Warto również pamiętać, że nie każda trudność po zmianie znaczy to samo. W sytuacji niektórych substancji nagłe odstawienie może powodować objawy wymagające oceny medycznej, dlatego sposób ograniczania ich przyjmowania nie powinien być ustalany jedynie na podstawie cudzych doświadczeń.

Zmiana dotychczasowego schematu może wpływać również na osoby pozostające w najbliższym otoczeniu. Bliscy często przez długi okres czasu starają się pomagać, kontrolować sytuację albo łagodzić konsekwencje zachowania, co nie za każdym razem prowadzi do oczekiwanej zmiany. W pewnych przypadkach potrzebne jest przede wszystkim jasne określenie własnych granic i rozdzielenie odpowiedzialności za decyzje poszczególnych osób. Osoba zmagająca się z problemem może potrzebować czasu na rozpoznanie własnych mechanizmów działania, a rodzina albo partner także może mieć swoje trudności związane z całą sytuacją. W miarę trwania procesu ukazują się pytania dotyczące organizacji dnia, pracy, odpoczynku, kontaktów społecznych i możliwości spędzania wolnego czasu. Te obszary nie są dodatkiem pozbawionym znaczenia, ponieważ wcześniejszy nałóg mógł zajmować w nich dużą przestrzeń. O ile zostaje ona nagle pusta, mogą pojawić się nuda, napięcie lub poczucie dezorganizacji. Z tego względu obserwowanie codziennych modyfikacji i ich konsekwencji jest istotną częścią rozumienia tego, jak uzależnienie wpływa na funkcjonowanie człowieka.

Zobacz także: prywatny ośrodek leczenia uzależnień cennik.